Unieważnienie małżeństwa

Czym różni się unieważnienie od rozwodu?

To najczęstsze nieporozumienie, z jakim spotykam się w kancelarii. Klienci często używają tych pojęć zamiennie lub sądzą, że unieważnienie to taka „lepsza wersja” rozstania, która sprawia, że w świetle prawa w ogóle nie byliśmy w związku.

Musisz wiedzieć, że polskie prawo cywilne (w przeciwieństwie do kościelnego, o czym za chwilę) traktuje małżeństwo bardzo poważnie. Rozwód orzeka się, gdy nastąpił trwały i zupełny rozkład pożycia – czyli coś się „popsuło” w trakcie trwania związku. Natomiast unieważnienie dotyczy sytuacji, gdy małżeństwo w ogóle nie powinno zostać zawarte, ponieważ w chwili składania przysięgi istniała jakaś przeszkoda prawna.

Kiedy sąd może unieważnić małżeństwo? (Przeszkody małżeńskie)

Kodeks rodzinny jest tutaj bezlitosny i precyzyjny. Nie ma tu miejsca na interpretację w stylu „czułem się przymuszony presją rodziny”. Aby sąd orzekł unieważnienie, musisz udowodnić jedną z poniższych przesłanek.

1. Zbyt młody wiek lub ubezwłasnowolnienie

W Polsce mężczyzna i kobieta mogą wziąć ślub po ukończeniu 18 lat. Kobieta (i tylko kobieta) może wyjść za mąż po ukończeniu 16 lat, ale tylko za zgodą sądu. Jeśli te warunki nie zostały spełnione, małżeństwo można unieważnić. Podobnie jest w przypadku osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie – taka osoba nie może skutecznie zawrzeć związku małżeńskiego.

2. Choroba psychiczna lub niedorozwój umysłowy

To bardzo delikatny temat. Nie chodzi tu o depresję czy nerwicę nabytą w trakcie małżeństwa. Mowa o poważnych zaburzeniach, które istniały w dniu ślubu i zagrażają dobru przyszłej rodziny. Często pytacie mnie o to w kontekście zatajenia problemów zdrowotnych. Jeśli Twój partner ukrył przed Tobą poważną chorobę, może to być podstawa do unieważnienia, ale proces dowodowy jest tu niezwykle trudny i wymaga opinii biegłych.

Warto pamiętać, że wpływ stanu zdrowia psychicznego na ważność małżeństwa jest często mylony z przesłankami rozwodowymi. O tym, jak wygląda relacja między zaburzeniami a rozstaniem, pisałem szerzej w artykule o tym, jak traktowana jest choroba psychiczna w procesie sądowym.

3. Bigamia (Pozostawanie w innym związku)

Wydaje się to scenariuszem z filmu, ale życie pisze różne scenariusze. Jeśli w chwili ślubu jedna ze stron była już w ważnym związku małżeńskim (który nie został rozwiązany przez rozwód lub śmierć), drugie małżeństwo podlega unieważnieniu. Co ciekawe, unieważnienia z powodu bigamii nie można żądać, jeśli pierwsze małżeństwo w międzyczasie ustało.

4. Błąd, groźba i stan wyłączający świadomość

To najtrudniejsza do udowodnienia, a zarazem najciekawsza grupa przyczyn. Unieważnienia może żądać małżonek, który złożył oświadczenie o wstąpieniu w związek małżeński:

• W stanie wyłączającym świadome podjęcie decyzji (np. pod wpływem narkotyków, silnych leków, upojenia alkoholowego – ale uwaga: musi to być stan, który całkowicie wyłącza świadomość, a nie tylko „dodaje odwagi”).
• Pod wpływem błędu co do tożsamości drugiej strony (co dziś zdarza się rzadko) lub jej tożsamości cywilnej.
• Pod wpływem bezprawnej groźby drugiej strony lub osoby trzeciej (gdy obawa była tak silna, że wymusiła zgodę na ślub).

Unieważnienie kościelne a cywilne – dwa różne światy

To kluczowe rozróżnienie. Sąd cywilny nie zajmuje się prawem kanonicznym, a sąd biskupi nie zajmuje się Kodeksem rodzinnym. Uzyskanie tzw. „rozwodu kościelnego” (a precyzyjniej: stwierdzenia nieważności małżeństwa kościelnego) nie powoduje automatycznego unieważnienia ślubu w urzędzie stanu cywilnego.

Są to dwa niezależne postępowania. Możesz mieć ważny ślub cywilny i unieważniony kościelny – lub odwrotnie. Jeśli interesuje Cię aspekt kanoniczny, sprawdź mój tekst o tym, jak relacja między unieważnieniem a rozwodem wygląda w praktyce.

Co się dzieje z dziećmi i majątkiem?

Wielu Klientów obawia się, że unieważnienie małżeństwa uczyni z ich dzieci „dzieci nieślubne” w pejoratywnym znaczeniu, albo że skomplikuje to sprawy majątkowe. Jak to wygląda prawnie?

Sytuacja dzieci

Tutaj prawo chroni najmłodszych. W kwestii władzy rodzicielskiej oraz alimentów, skutki unieważnienia małżeństwa są takie same jak przy rozwodzie. Sąd w wyroku unieważniającym musi orzec o władzy rodzicielskiej, kontaktach i alimentach. Dzieci nie tracą żadnych praw, a ojciec nie musi na nowo uznawać dziecka.

Majątek wspólny

Tu sprawa jest bardziej skomplikowana. Zasadniczo, po unieważnieniu małżeństwa stosuje się odpowiednio przepisy o podziale majątku po rozwodzie. Jednak kluczowe znaczenie ma tzw. „dobra” lub „zła wiara”.

Jeśli jeden z małżonków zawarł małżeństwo w złej wierze (wiedząc np. o przeszkodzie bigamii), sąd może potraktować go surowiej przy rozliczaniu nakładów czy ustalaniu równych udziałów w majątku. To temat rzeka, dlatego zawsze rekomenduję, aby przed sprawą dokładnie przeanalizować historię finansową związku.

Czy jest na to termin?

W większości przypadków – tak! Nie możesz czekać w nieskończoność.

• Błąd lub groźba: Masz tylko 6 miesięcy od wykrycia błędu lub ustania obawy, a maksymalnie 3 lata od zawarcia małżeństwa.
• Choroba psychiczna: Można żądać unieważnienia tylko dopóki choroba trwa (z pewnymi wyjątkami).

Przekroczenie terminu choćby o jeden dzień zamyka drogę do unieważnienia. Wtedy pozostaje jedynie pozew o rozwód.

FAQ – Najczęściej zadawane pytania